Hoe zorgen we ervoor dat extra begeleiding ook bijdraagt aan wat leerlingen moeten leren? Die vraag hoort centraal te staan bij de inzet van onderwijsassistenten en leraarondersteuners. Hun werk raakt immers aan de kern van het onderwijs: leerlingen helpen kennis en vaardigheden te verwerven, zicht krijgen op hun ontwikkeling en de begeleiding daarop afstemmen.
Het beroepsbeeld voor direct onderwijsondersteunend personeel (D-OOP), ontwikkeld door CAOP met medewerking van Centerdata in opdracht van het ministerie van OCW en gepubliceerd afgelopen september, biedt daarvoor een belangrijk vertrekpunt. Het beschrijft ondersteuners als professionals met eigen deskundigheid en een herkenbare bijdrage aan het onderwijsproces. Daarmee nodigt het scholen uit om hun inzet te verbinden aan een onderwijskundige visie:
Wat willen we dat leerlingen leren, welke begeleiding is daarvoor nodig en hoe werken professionals daarin samen?
Het beroepsbeeld benoemt onder meer het begeleiden van individuele leerlingen en kleine groepen, het ondersteunen van differentiatie en het signaleren van leer- en ontwikkelbehoeften. De onderwijskundige betekenis van die taken wordt duidelijk wanneer we ze verbinden aan het curriculum en de instructie van de leraar.
Extra begeleiding vraagt om een helder leerdoel en inzicht in wat een leerling al beheerst. Daarop volgen keuzes over uitleg, oefening, feedback en de mate van ondersteuning. Vervolgens moet worden nagegaan of de leerling de beoogde kennis of vaardigheid heeft verworven en kan toepassen. Zo krijgt ondersteuning een herkenbare plaats in de cyclus van voorbereiden, uitvoeren, evalueren en bijstellen van het onderwijs.
Neem een leerling die vastloopt bij breuken. De opdracht om ‘nog wat sommen te oefenen’ geeft een ondersteuner weinig inhoudelijke richting. Een gerichtere aanpak begint met het verkennen van het probleem: begrijpt de leerling wat een breuk voorstelt, kan die breuken vergelijken of gaat het mis bij een specifieke bewerking? Leraar en ondersteuner kunnen vervolgens afspreken welk onderdeel centraal staat, welke uitleg en voorbeelden daarbij passen en hoe zij het begrip controleren. De terugkoppeling gaat dan over het leren van de leerling: wat lukt inmiddels, welke denkfout blijft zichtbaar en wat vraagt dat van de volgende les?
Vakinhoudelijke en didactische deskundigheid vormen daarvoor een belangrijke basis. Een ondersteuner moet kunnen begrijpen wat een leerling probeert te doen, waar het begrip tekortschiet en hoe de afgesproken aanpak daarop aansluit.
Het beroepsbeeld benadrukt ook de pedagogische waarde van ondersteuners. Zij zijn voor leerlingen vaak benaderbaar en zien hen in verschillende situaties. Daardoor kunnen zij signalen opvangen over onzekerheid, motivatie, gedrag en welbevinden.
Die nabijheid biedt aanknopingspunten voor het pedagogisch-didactisch handelen. Een leerling die een opdracht vermijdt, kan bijvoorbeeld moeite hebben met de leerstof, bang zijn om fouten te maken of niet weten hoe te beginnen. Dat vraagt om zorgvuldig observeren, doorvragen en afstemmen met de leraar. De betekenis van een signaal moet worden onderzocht voordat een passende aanpak wordt gekozen.
Zo komen pedagogiek en didactiek samen: een relatie opbouwen, verwachtingen verduidelijken, passende hulp bieden en nagaan of de leerling steeds zelfstandiger verder kan.
Deze manier van werken vraagt om inhoudelijke samenwerking. In onze eerdere publicatie Meer onderwijsondersteuners in de school vraagt om een duidelijke visie benadrukten we het belang van afstemming over leerdoelen, instructie, begeleiding en evaluatie.
Voor schoolteams betekent dit dat zij expliciet maken hoe de ondersteuning aansluit op het onderwijsprogramma. Welke leerlingen krijgen begeleiding en op basis waarvan? Welke instructie hebben zij al ontvangen? Welke aanpak wordt voortgezet? Welke informatie heeft de leraar nodig om de volgende onderwijsactiviteiten te bepalen?
Het beroepsbeeld beschrijft dat leraarondersteuners instructietaken uitvoeren onder verantwoordelijkheid en aansturing van de bevoegde leraar.
Bij Academica verbinden we deze samenwerking aan het ontwikkelen van het professionele kapitaal dat al in scholen aanwezig is. Zoals we eerder schreven in Effectieve inzet van onderwijsassistenten in het funderend onderwijs, vraagt een doordachte inzet om gerichte scholing die aansluit bij de kennis, ervaring en leerbehoeften van ondersteuners.
Ons ontwerpprincipe ‘kennis gaat vooraf aan vaardigheden’ geeft daaraan richting. Academica richt zich op onderwijs en professionalisering waarmee professionals evidence-informed bijdragen aan onderwijskwaliteit en schoolontwikkeling.
Wie leerlingen begeleidt bij lezen, rekenen of zaakvakken, heeft kennis nodig van de inhoud én van manieren om die inhoud te onderwijzen.
Professionalisering moet helpen om dagelijkse keuzes beter te begrijpen en te onderbouwen. Dat kan bijvoorbeeld door een aanpak uit de opleiding toe te passen, leerlingwerk te bespreken en met de leraar te onderzoeken welke aanpassing nodig is.
Het beroepsbeeld onderstreept wat ons betreft dat deze ontwikkeling een volwaardig loopbaanperspectief binnen het ondersteunende beroep verdient. Verdieping in didactiek, vakinhoud of specifieke ondersteuningsvragen heeft waarde voor medewerkers die hun bijdrage als ondersteuner willen versterken. Dat vraagt van scholen ook dat zij nieuw verworven deskundigheid bewust benutten.
Onze Associate degree Didactisch Educatief Professional (Ad-DEP) sluit aan bij deze ontwikkelopgave. In deze tweejarige duale opleiding combineren onderwijsassistenten en leraarondersteuners hun werk in het basisonderwijs met verdieping in algemene didactiek, taal, rekenen, zaakvakken en pedagogiek.
Studenten versterken hun eigen taal- en rekenvaardigheid en ontwikkelen de vakdidactische kennis om leerlingen bij deze leergebieden te begeleiden. Zij leren lessen en lessenreeksen voorbereiden en verzorgen, met aandacht voor klassenmanagement en het toepassen van theoretische inzichten in de praktijk. De opleiding biedt doorgroeimogelijkheden naar leraarondersteuner B en mogelijkheden om verder te studeren aan de pabo. Voor scholen en besturen is ook een incompanytraject beschikbaar.
Daarmee krijgt onze visie een concrete uitwerking: onderwijsondersteuners opleiden die vanuit vakinhoudelijke en didactische deskundigheid bijdragen aan samenhangend onderwijs, in afstemming met de leraar en met het leren van leerlingen als uitgangspunt. Zodat we gegarandeerd goed onderwijs kunnen geven aan álle leerlingen.
Bekijk onze Ad-DEP en de mogelijkheden voor jouw school of stichting.