Waarom onderwijskundig leiderschap precisie nodig heeft

In veel scholen is onderwijsverbetering inmiddels een volle agenda geworden. Er is een nieuw programma. Een nieuw speerpunt. Een nieuw “themajaar”. Of een aanpak die we nu echt gaan borgen. Het is begrijpelijk. De druk is hoog. De verwachtingen zijn stevig. En er is altijd wel een reden om te versnellen: de basisvaardigheden, kansengelijkheid, burgerschap, werkdruk, gedrag, digitalisering. Maar de vraag is: worden leerlingen beter van alles wat we als school organiseren? Want klaslokalen verbeteren niet omdat plannen logisch zijn op papier. Ze verbeteren wanneer leraren en schoolleiders samen scherp hebben wat effectieve instructie is, en wanneer je dat dagelijks terugziet in lessen, routines en feedback. In de Tjipcast nemen collega's professor Jim Heal en universitair docent Sonja Broerse je hierin mee. De podcast kun je hieronder beluisteren. 

Waarom onderwijs zo vatbaar is voor overtuigingen

Een opvallend punt dat professor Jim Heal in de podcast maakt: onderwijs heeft het moeilijker met “evidence” dan sectoren als geneeskunde of techniek. Niet omdat onderwijs minder belangrijk is (integendeel) maar omdat iedereen ooit leerling is geweest. We hebben allemaal een schoolervaring. En die ervaring voelt soms als expertise: “ik weet wel hoe je goed lesgeeft, ik heb het immers jarenlang gezien.” Die vertrouwdheid kan leiden tot zelfvertrouwen zonder onderbouwing. En precies daar ontstaat een risico: we kiezen makkelijk voor wat logisch klinkt, in plaats van wat echt werkt (en onder welke voorwaarden).

Het bekende patroon: project na project

Tel daarbij op dat scholen vaak te maken hebben met wisselingen in teams, directie, bestuur of prioriteiten, en je krijgt een bekend patroon:

• het ene jaar veel aandacht voor formatief evalueren,

• daarna voor expliciete directe instructie,

• vervolgens voor activerende werkvormen,

• dan weer voor eigenaarschap en gepersonaliseerd leren,

• en ondertussen natuurlijk ook nog de kwaliteitszorg-cyclus, inspectie-eisen en een paar pilots.

Veel scholen herkennen dit: telkens komt er een nieuwe golf van energie, maar nauwelijks tijd om iets echt in te slijpen. Het gevolg is dat onderwijs in de praktijk minder samenhangend wordt dan bedoeld.

Incoherentie is niet abstract;  leerlingen merken het elke dag

Wat voor volwassenen voelt als ‘variatie’ of ‘autonomie’, kan voor leerlingen voelen als willekeur. Als verwachtingen voortdurend wisselen, passen leerlingen zich hierop aan:

• de ene les is er duidelijke structuur, de volgende les is het vooral “zoek het uit”,

• de ene docent corrigeert direct, de andere laat het gaan,

• de ene klas kent vaste routines, de volgende begint elke dag opnieuw.

En leerlingen? Die leren razendsnel: de regels verschillen per uur. Niet vreemd dat je dan meer tijd kwijt bent aan orde, motivatie en gedrag en minder aan leren.

Evidence-informed werken: geen receptenboek, maar vakmanschap + kennis

Heal pleit daarom niet voor het blind volgen van onderzoek (“de wetenschap zegt…”), maar voor evidence-informed werken als samenspel van drie elementen:

1. Onderzoekskennis (wat weten we uit studies en meta-analyses?)

2. Context (wat past bij onze leerlingen, schoolcultuur, randvoorwaarden?)

3. Professioneel oordeel (wat zie ik, wat werkt, wat vraagt bijsturing?)

Het gaat dus niet om “dit werkt altijd”, maar om “wat werkt, voor wie, wanneer — en hoe goed voeren we het uit?” Laat je één element weg, dan ontstaat er een ander probleem:

• alleen onderzoek → risico op ‘one size fits all’

• alleen context → hard werken zonder kennisbasis

• alleen ervaring → routine zonder herijking

De oplossing: precisie in wat “goed onderwijs” betekent

Misschien wel de meest krachtige vraag uit dit gesprek is heel praktisch:

Kun je zien dat een leraar evidence-informed handelt?

Kun je het observeren? Kun je het benoemen? Kun je het terughoren in taal en keuzes? Want pas als een idee concreet wordt in gedrag, wordt het duurzaam. Een begrip als “retrieval practice” (actief ophalen) klinkt helder — maar in de praktijk kan het variëren van:

✅ een korte, gerichte ophalen van voorkennis met feedback en reflectie, tot
❌ een snelle overhoring zonder terugkoppeling, waarbij leerlingen vooral ervaren dat ze ‘falen’.

Met andere woorden: precisie is de brug van concept naar kwaliteit.

Coherentie wint van initiatief-hoppen

In veel scholen ligt de winst dus niet in nóg een nieuw programma. Maar in:

• één gedeelde set van principes over leren en instructie

• gezamenlijke taal: wat bedoelen we precies met “effectief”?

• gerichte oefening en feedback (lesson study, kijkwijzers, collegiale consultatie)

• een ritme van verdiepen in plaats van vervangen

Coherentie is niet hetzelfde als uniformiteit. Het betekent: we zijn als school voorspelbaar in onze verwachtingen, en consistent in wat we belangrijk vinden. Dat geeft rust voor leerlingen én ruimte voor leraren om hun vakmanschap te verdiepen.

Leiderschap begint bij leren, niet bij systemen

Tot slot schuurt het soms: veel leiderschapstijd gaat naar roosters, financiën, HR, administratie en processen. Logisch — het moet allemaal gebeuren. Maar Heal stelt een principiële vraag: Waar begint leiderschap? Bij organisatie… of bij leren? Als systemen de plek innemen van het gesprek over instructie, dan ontstaat er “beheer” in plaats van ontwikkeling. Terwijl sterke scholen juist andersom redeneren: organisatie is ondersteunend, maar de kern is altijd de klas.

Scholen verbeteren niet door meer initiatieven, maar door coherentie + precisie: een gedeeld beeld van effectieve instructie dat zichtbaar wordt in dagelijkse praktijk.

Belangrijkste inzichten op een rij

• Evidence-informed werken vraagt de combinatie van onderzoek, context en professioneel oordeel
• Coherentie is krachtiger dan steeds opnieuw beginnen
• Precisie maakt het mogelijk om kwaliteit te zien en te verbeteren
• Leerlingen merken inconsistente verwachtingen direct (en passen hun gedrag daarop aan)
• Leiderschap moet starten bij leren — systemen zijn ondersteunend, niet leidend

Luister of bekijk de volledige aflevering van de Tjipcast: https://tjipcast.nl/filosofie/what-do-educational-leaders-need-to-know/