Onderwijsillusies: waarom goed onderwijs soms minder effectief is dan we denken
Binnen het onderwijs werken we dagelijks met overtuigingen over wat goed werkt. We zien betrokken leerlingen, actieve lessen en vlotte antwoorden en concluderen dat er geleerd wordt. Maar wat als dat beeld niet klopt?
In een recente recensie van Martin Bootsma (2026) uit het blad de Lineaal wordt Onderwijsillusies van Jim Heal, Paul Kirschner en Carl Hendrick en treffend beschreven als een compact, maar bijzonder krachtig boek dat precies deze vraag blootlegt. Het boek laat zien waarom onderwijspraktijken effectief lijken, terwijl ze dat in werkelijkheid niet altijd zijn. Dat maakt deze publicatie niet alleen relevant, maar ook urgent.
Leren versus de indruk van leren
Een van de meest fundamentele inzichten uit het boek is het onderscheid tussen leren en de indruk van leren. Zoals Bootsma (2026) beschrijft, zijn veel signalen die leraren gebruiken motivatie, taakgericht gedrag, actieve deelname — geen betrouwbare indicatoren voor daadwerkelijke kennisverwerving.
Dit sluit aan bij een bredere lijn in de cognitieve psychologie: leren vindt pas plaats wanneer er duurzame veranderingen optreden in het langetermijngeheugen.
Activiteit is dus geen bewijs van leren, maar hooguit een voorwaarde.
Deze spanning tussen wat zichtbaar is in de klas en wat er cognitief daadwerkelijk gebeurt, vormt de kern van wat de auteurs ‘onderwijsillusies’ noemen.
Hardnekkige denkfouten in de onderwijspraktijk
Kirschner, Hendrick en Heal beschrijven tien van deze illusies. Het zijn geen theoretische constructen, maar herkenbare denkpatronen die diep verankerd zijn in de dagelijkse praktijk van leraren.
Een sprekend voorbeeld is de prestatie-illusie: leerlingen die tijdens de les goed presteren, worden al snel gezien als leerlingen die het begrijpen. Zoals Bootsma (2026) toelicht, zegt dit echter weinig over duurzame kennisopbouw. Kortetermijnsucces kan het resultaat zijn van ondersteuning, context of herhaling — zonder dat er sprake is van transfer of beklijving.
De metafoor van ‘Clever Hans’, het paard dat ogenschijnlijk kon rekenen maar in werkelijkheid reageerde op subtiele signalen, maakt dit pijnlijk duidelijk. Ook in de klas kunnen leerlingen succesvol lijken, terwijl ze vooral goed reageren op aanwijzingen van de leraar.
Klik op bovenstaande afbeelding om de recensie te lezen of klik hier
Van illusie naar didactisch handelen
Wat dit boek sterk maakt, is dat het niet blijft hangen in analyse. Elke illusie wordt gekoppeld aan concrete handelingsperspectieven. Denk aan:
- het inzetten van wenselijke moeilijkheden (Bjork)
- het belang van actief ophalen uit het geheugen
- het variëren van contexten en het stimuleren van transfer
- het ‘herkneden’ van leerstof, waarbij leerlingen informatie actief bewerken
Deze strategieën voelen vaak minder efficiënt en minder vloeiend dan directe instructie en herhaling. Juist daarom worden ze in de praktijk minder toegepast. Het boek maakt inzichtelijk dat deze weerstand onderdeel is van effectief leren — niet een teken dat het niet werkt.
De betekenis voor professionalisering
Binnen Academica werken we vanuit een evidence-informed benadering, waarin inzichten uit onderzoek systematisch worden verbonden aan de onderwijspraktijk. In dat licht is het bijzonder relevant dat Carl Hendrick en Jim Heal, mede-auteurs van dit boek, actief betrokken zijn bij onze organisatie. Zij zijn verbonden als docenten aan onze (master)opleidingen én als onderzoekers binnen Research for Impact.
Hun werk richt zich expliciet op het verkleinen van de kloof tussen onderzoek en praktijk — precies de kloof die ook in Onderwijsillusies centraal staat.
Het boek kan daarmee gelezen worden als een theoretische én praktische onderlegger voor de manier waarop wij binnen Academica werken aan duurzame onderwijsverbetering door het opleiden van professionals. Zodat zij het onderwijs ín de klas kunnen verbeteren.
Professionele dialoog als hefboom
Bootsma (2026) benadrukt in zijn recensie dat het boek zich bij uitstek leent voor gezamenlijke studie binnen teams. Door systematisch stil te staan bij de verschillende illusies, ontstaat ruimte voor professionele dialoog:
- Wanneer denken wij dat leerlingen leren?
- Welke signalen gebruiken wij als bewijs?
- In hoeverre zijn die signalen valide?
Dit soort vragen raakt aan de kern van onderwijskwaliteit. Niet de methode of interventie staat centraal, maar het denken van de professional.
Tot slot
Onderwijsillusies confronteert en verdiept. Het maakt zichtbaar hoe gemakkelijk we ons laten leiden door wat goed voelt, in plaats van wat daadwerkelijk effectief is. Voor wie werkt aan onderwijsverbetering in de klas, in de school of op systeemniveau, biedt dit boek geen snelle oplossingen, maar wel iets fundamentelers: een scherper denkkader.
Gerelateerde opleidingen
- Master Excellent Teaching – Academica
- Nascholing How Teaching & Learning Happens
- Master voor Schoolleiders
- Onderzoeksprojecten binnen Research for Impact
Ontdek hoe je deze inzichten vertaalt naar jouw praktijk en versterk je onderwijs met evidence-informed handelen.
