In deze blogserie neemt Academica je mee in het boek van Margareth de Wit. Dit is deel 3 van een reeks van vijf, waarin telkens één van de vijf stroomversnellingen uit het boek centraal staat. Wanneer een rivier buiten haar oevers treedt, raakt zij een groter landschap dan haar oorspronkelijke bedding. Zij beïnvloedt ecosystemen, voedt nieuwe grond en laat sporen achter die verder reiken dan haar directe stroomgebied. Zo verhoudt ook leiderschap zich tot de wereld: het heeft altijd gevolgen die verder gaan dan de organisatiegrenzen die het formeel markeren. Deze vierde pijler onderzoekt die bredere dimensie van invloed — de maatschappelijke verantwoordelijkheid die onlosmakelijk verbonden is met leiderschap in de 21ste eeuw.

Gebaseerd op de vierde stroomversnelling uit het boek Jouw Keuze – Leiderschap als positieve kracht

Maatschappelijke verantwoordelijkheid vraagt echter om leiders die bereid zijn ongemakkelijke waarheden te benoemen.

Filosofisch gezien ligt deze verantwoordelijkheid in het verlengde van Hannah Arendt’s inzicht dat handelen altijd publiek is. Geen handeling blijft zonder getuigen; geen besluit zonder gevolg. Leiderschap is daarmee nooit neutraal: het draagt bij aan het vormen, versterken of vervormen van het sociale weefsel waarin wij samen leven. Het ethische besef dat elke handeling een publieke dimensie heeft, verplicht leiders om voorbij het onmiddellijke eigenbelang te kijken en hun rol te begrijpen als deel van een groter menselijk en ecologisch netwerk.

In hedendaagse onderzoeksliteratuur vinden we dit terug in concepten als stakeholder stewardship, societal value creationen (maatschappelijke waarde), public value governance. Deze stromingen benadrukken dat organisaties niet langer louter economische actoren zijn, maar sociale instituties die verantwoordelijkheid dragen voor de bredere context waarin zij opereren. Leiderschap in deze traditie vraagt om een combinatie van systeemdenken, ethische gevoeligheid en lange-termijnoriëntatie: zien hoe keuzes samenhangen met maatschappelijke ontwikkelingen, hoe kleine interventies grote effecten kunnen hebben, en hoe de organisatie een rol speelt in het collectieve welzijn.
Morele moed staat centraal in deze pijler. Het is vaak gemakkelijker om bestaande patronen te volgen, om korte-termijndrivers te prioriteren of om controversiële kwesties te vermijden. Maatschappelijke verantwoordelijkheid vraagt echter om leiders die bereid zijn ongemakkelijke waarheden te benoemen: dat groei grenzen kent, dat innovatie ethische kaders vereist, dat mensenrechten prevaleren boven organisatorische efficiëntie, dat planetaire grenzen reëel zijn en niet onderhandelbaar. Het vraagt om leiders die de horizon niet zien als een grens, maar als een opdracht: om verder te kijken dan de contouren van het directe speelveld.

Een belangrijk onderdeel van deze verantwoordelijkheid is het omarmen van complexiteit. Maatschappelijke vraagstukken — zoals energie-transitie, digitalisering of sociale cohesie — kennen geen simpele oplossingen. Zij vereisen samenwerking, dialoog, reflectie en het vermogen om paradoxen te verdragen. Leiders die dit begrijpen, zien verantwoordelijkheid niet als last, maar als kans om bij te dragen aan de kwaliteit van het geheel. Zij erkennen dat elke actie resonantie heeft in systemen die met elkaar verweven zijn: economisch, sociaal, ecologisch, technologisch.

Bovendien vraagt maatschappelijke verantwoordelijkheid om transparantie en rekenschap. Leiderschap dat bijdraagt aan het grotere geheel, durft zichzelf open te leggen: de onderbouwing van keuzes, de waarden die richting geven, de effecten die zijn voorzien én de effecten die onbedoeld blijken te zijn. Deze openheid is geen teken van zwakte, maar van volwassenheid: het is het besef dat leiderschap een dienstbare rol heeft, gedragen door vertrouwen, niet door autoriteit.

De kracht van deze pijler ligt in het feit dat zij leiderschap verheft uit de sfeer van individueel succes en strategische behendigheid, naar de sfeer van betekenisvolle verantwoordelijkheid. Maatschappelijke verantwoordelijkheid draait uiteindelijk om de vraag: Welke wereld laten wij achter door de manier waarop wij vandaag handelen? Het antwoord op die vraag wordt niet gegeven in beleidsdocumenten, maar in de dagelijkse keuzes van leiders — zichtbaar en onzichtbaar, groot en klein.

Wanneer leiderschap zich durft uit te strekken voorbij het eigenbelang, ontstaat een ander soort invloed: een invloed die toekomst schept, vertrouwen herstelt en waardigheid bewaakt. Net zoals een rivier nieuw land vruchtbaar maakt wanneer zij haar oevers overstijgt, zo verrijkt leiderschap de samenleving wanneer het zich laat leiden door het besef dat wij onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

In deze pijler wordt duidelijk dat leiderschap uiteindelijk een publieke daad is. Het gaat niet alleen om wat we bereiken, maar om wat we mogelijk maken; niet alleen om wat we bouwen, maar om wat we nalaten; niet alleen om de stroom, maar om het landschap dat zij vormt.

Meer over de auteur:

Drs. Margareth de Wit MBA is een internationaal ervaren adviseur, spreker en schrijver met een passie voor persoonlijk leiderschap en duurzame verandering. Als Master Trainer in Leiderschap, Cultuurverandering en Teamontwikkeling weet ze mensen te raken en bewust te maken van hun rol in organisaties.

Ze is gecertificeerd Zenger Folkman Master Trainer en werkt samen met Academica als strategische partner in Nederland. Na Making Shift Happen, waarin ze liet zien hoe echte verandering begint bij jezelf, nodigt Margareth in haar nieuwe boek Jouw keuze. Leiderschap als positieve kracht uit tot een dieper bewustzijn van moreel leiderschap.

Aan de hand van de metafoor van de rivier neemt ze de lezer mee langs vijf stroomversnellingen van leiderschap – van waarden en integriteit tot maatschappelijke verantwoordelijkheid. 

Benieuwd naar het hele boek? 

Nieuwsgierig naar onze opleidingen op het gebied van leiderschap?